Korzystając z naszej witryny, wyrażasz zgodę na korzystanie z plików cookie. Używamy ich w celu poprawy jakości z tej strony, specjalnie dla Ciebie, pomagają nam zrozumieć Twoje potrzeby (pomagają nam zbierać statystyki), pomóc naszym partnerom dostarczyć odpowiednią zawartość wyświetlaną na naszej stronie internetowej. Aby dowiedzieć się więcej na temat plików cookie kliknij tutaj .

cookies
noimage

Historia Zamku Królewskiego w Warszawie

Początkowo głównym ośrodkiem władzy na Mazowszu był Płock. Więc jak to się stało, że prymat ten przejęła Warszawa? Kiedy powstała obecna stolica Polski? No i wreszcie, kiedy powstał warszawski zamek?

Książę Mazowiecki Bolesław II zdołał zjednoczyć ziemie całego Mazowsza pod swoim berłem i przeniósł swoją siedzibę do Warszawy. To właśnie na przełomie XIII i XIV wieku powstaje pierwszy gród. Centrum władzy staje się obronno-mieszkalna wieża, dziś kojarzona z Wieżą Grodzką. Badania archeologiczne, jakie przeprowadzono, w latach 2004-2006, na dziedzińcu Pałacu pod Blachą potwierdziły lokalizację grodu na skarpie wiślanej, u ujścia rzeczki Kamionki. Część grodu znajdowała się więc na powierzchni cypla, który dziś nie istnieje. Czas rozpoczęcia budowy odkrytych skrzyń drewnianych, będących elementami wału obronnego, datowano za pomocą metody dendrochronologicznej i wskazano na rok 1353. Najstarszym budynkiem ceglanym grodu książęcego, zachowanym do dziś w swej części piwnicznej i parterowej, jest Wieża Wielka, w czasach nowożytnych nazwana Wieżą Grodzką.

Na początku XV wieku, kolejny książę Janusz I rozpoczął w Warszawie budowę okazałego domu książęcego nazwanego Dworem Wielkim. Była to prostokątna budowla ceglana. Dom miał trzy kondygnacje, przy czym najniższa była częściowo zagłębiona w ziemi. Wysoki dach był ozdobiony ustawionymi schodkowo elementami dekoracyjnymi - sterczynami, charakterystycznymi dla budynków gotyckich.

Zapewne w ostatniej ćwierci XIV stulecia został wzniesiony murowany budynek mieszkalny, usytuowany w miejscu późniejszego południowego skrzydła zamku wazowskiego. Nazywany był pałacem książęcym. Inną budowlą gotycką na terenie warszawskiego zamku książęcego była siedziba sądu ziemskiego, znana ze źródeł XV-wiecznych jako „szopa”.

Dużą rolę w dynastii mazowieckiej odgrywały kobiety. To dla nich powstał kompleks budynków, położony na północ od Dworu Wielkiego z Wieżą Grodzką, nazywany w języku łacińskim - Curia Minor, a po polsku - „Ogródek”, lub też zwany jako Dwór Mały, lub Mniejszy.

Pierwszym królem z dynastii Jagiellonów, który przebywał na warszawskim zamku był Jagiełło. Jednak późniejsi monarchowie nie przywiązywali do niego zbytniej wagi. Sytuacja zmieniła się za czasów Zygmunta Starego i jego drugiej małżonki Bony, która przeniosła się do Warszawy w 1548 roku, wraz z córkami. Włoska królowa bardziej zainteresowana była posiadłościami w Jazdowie, niż samym zamkiem książąt mazowieckich. Czasy Zygmunta Augusta przyniosły nowy prestiż Warszawie, bowiem ostatni z Jagiellonów, od 1568 roku, na stałe tu zamieszkał. Wtedy to miały miejsce pierwsze nowożytne inwestycje, a Warszawa stała się łącznikiem między Koroną a Litwą.

Włoski architekt Giovanni Battista Quadro z Lugano przekształcił średniowieczne zabudowania zamkowe w bardziej zwartą, trójskrzydłową budowlę łączącą w sobie cechy architektury gotyckiej i renesansowej, widocznej szczególnie w kamieniarskich detalach i wystroju wnętrz. Wyremontowano najstarszy, jeszcze XIV-wieczny, budynek południowy (zwany „kamienicą królewską”) – siedzibę starosty warszawskiego, mieszczącą także kancelarie urzędu i sądu grodzkiego. Rozbudowano dawną rezydencję książęcą – Dwór Wielki, przekształcając ją w gmach sejmowy. Budynek podpiwniczono i dobudowano od południa ciąg pomieszczeń wstępowych. Dotychczasowe wnętrza obu kondygnacji zamieniono na dwie wielkie sale: na parterze - poselską z nowym sklepieniem malowanym w motywy heraldyczne, oraz na piętrze - salę senatu ozdobioną kasetonowym stropem. Sale połączono klatką schodową.

Pierwszy elekt – król Henryk Walezy nie odwiedził warszawskiego zamku ani razu. W okresie panowania Stefana Batorego zamek był stałą rezydencją jego małżonki - królowej Anny Jagiellonki. Zmiany przyszły, kiedy królem został obrany jej siostrzeniec - Zygmunt III Waza. Od 1600 roku rozpoczęto szeroko zakrojoną przebudowę zamku, a król na stałe zamieszkał tu już w 1611 roku. Aż do końca panowania Jana III Sobieskiego trwała era srebrnego wieku zamku. Twórcami jej byli włoscy architekci: Giovanni Trevano, Giacomo Rodondo, Paolo de la Corteoraz Mateo Castello. Nawiązując do architektury pałacowych siedzib papieskich i adaptując powstałe już budowle, architekci stworzyli nowoczesne dzieło świetnie wkomponowane w otoczenie i eksponujące publiczne i państwowe funkcje. Wyrazem tego stała się monumentalna, surowa fasada od strony miasta ze strzelistą wieżą symbolizującą majestat królewski. Powstał wczesnobarokowy pięcioskrzydłowy gmach z wewnętrznym dziedzińcem, oparty na dwóch prostopadłych osiach. Oś główną wyznaczyły dominująca w fasadzie głównej Wieża i Brama Zegarowa oraz zdobiąca przeciwległą fasadę Dziedzińca Wielkiego wieża zwana Władysławowską. Szczególne miejsce zajmował powstały przed 1643 rokiem Pokój Marmurowy. Reprezentacyjne wnętrze, zaprojektowane przez nadwornego architekta Wazów Giovanniego Battistę Gisleniego, pełniło funkcję ostatniej antykamery przed salą audiencyjną; miało olśniewać wspaniałością zagranicznych gości. Ściany zdobiła mozaika wielobarwnych marmurów, sufit wypełniały obrazy o treści historycznej. Panowanie Władysława IV to powstanie przed zamkiem majestatycznej kolumny upamiętniającej jego ojca - Zygmunta.

Zamek Królewski w Warszawie za panowania władców z dynastii Wettinów nadal pozostawał najważniejszym budynkiem w Polsce. Tu najczęściej obradował sejm i rezydował król, tu mieściły się urzędy ministerialne. Jego utrzymanie finansowane było ze skarbu koronnego, co wobec notorycznego braku pieniędzy, przynosiło negatywne skutki zarówno dla wyglądu, jak i stanu technicznego obiektu. Szczególnie było to widoczne na początku stulecia XVIII, kiedy Zamek ulegał postępującej dewastacji.

Gruntownej renowacji podjął się dopiero ostatni polski monarcha - Stanisława August Poniatowski. Zamek Królewski przeżywał okres największej świetności. Kwoty łożone ze skarbu koronnego i prywatnej szkatuły królewskiej pozwoliły na przekształcenie prastarej siedziby w reprezentacyjną rezydencję monarszą, uwzględniającą ideologiczne koncepcje okresu oświecenia. W okresie panowania Stanisława Augusta powstało jedenaście projektów generalnej przebudowy zamku. Zmierzały do całkowitego zatarcia starej bryły gmachu z epoki Wazów oraz do urbanistycznego powiązania budowli z miastem poprzez stworzenie dziedzińców paradnych od strony Krakowskiego Przedmieścia, ulic Piwnej i Świętojańskiej. Późniejsze projekty Dominika Merliniego były bardziej zachowawcze: sprowadzały się do utrzymania dawnej bryły, a układ przestrzenny wiążący gmach z miastem przybierał w nich formę zbliżoną do antycznego forum. Gruntowne zmiany przeprowadzono jednak we wnętrzach rezydencji. Objęły one dwa reprezentacyjne apartamenty: Wielki i Królewski.

W 1795 roku dochodzi do trzeciego rozbioru Polski. Kraj znika z map Europy, a monarcha abdykuje. Władzę na zamku przejmują zaborcy, najpierw Prusacy potem Rosjanie. Zamek jest rozkradany i popada w coraz większą ruinę. Remonty przeprowadza się tylko doraźnie. Szansę na nową świetność rezydencji przynoszą czasy Księstwa Warszawskiego powstałego wskutek wojen napoleońskich. Jednak przegrana cesarza Francuzów i kongres Wiedeński, utworzyło nowy organizm państwowy: Królestwo Polskie pod rządami rosyjskiego cara. Jednak car Mikołaj i jego namiestnik bywali tu rzadko, co nadal przyczyniało się do upadku zamku. Kolejne zrywy niepodległościowe: Powstanie Listopadowe, Powstanie Styczniowe, przegrane dla Polaków odcisnęły swoje piętno na siedzibie polskich władców, której zniszczenie postępowało. W ramach represji niszczono lub wywożono pamiątki narodowe.

11 XI 1918, w symbolicznym dniu odzyskania przez Polskę niepodległości, wywieszono na Zamku biało-czerwoną chorągiew. Jednak Zamek nie został siedzibą głowy odrodzonego państwa polskiego; Naczelnik Państwa Józef Piłsudski zamieszkał w Belwederze. W 1919 tymczasowo mieściły się w Zamku mieszkanie i biura premiera Ignacego Jana Paderewskiego. Wraz z objęciem prezydentury przez Ignacego Mościckiego, po przewrocie majowym z 1926 roku, w dziejach zamku dokonał się zasadniczy przełom. Stopniowo wyrósł on na siedzibę i rezydencję głowy państwa, miejsce odbywania się najważniejszych oficjalnych uroczystości państwowych. Zamek Królewski pełnił zarazem funkcje muzealne. W czasie II wojny światowej Zamek Królewski symbolizował stosunek władz niemieckich do materialnych zabytków kultury polskiej i jako taki został gruntownie zniszczony: wskutek bombardowań lotniczych i ostrzału artyleryjskiego we wrześniu 1939. W 1944 roku, w czasie Powstania Warszawskiego, okupant niemiecki wysadził ruiny zamku w powietrze.

Już w czerwcu 1945 roku w Biurze Odbudowy Stolicy powołano Pracownię Odbudowy Zamku. 23 VI 1949 władze PZPR podjęły decyzję o odbudowie Zamku z przeznaczeniem go na siedzibę najwyższych władz państwowych oraz Pałac Kultury Polskiej. Jednak kolejne dziesięciolecia i sytuacja polityczna nie pozwalała zrealizować wspomnianego projektu. O odbudowie Zamku Królewskiego w Warszawie zdecydowało 19 I 1971 nowe kierownictwo PZPR. Prace zakończono w 1984. Wtedy też – 31 sierpnia – nastąpiło uroczyste udostępnienie Zamku publiczności.

2 IX 1980 Stare Miasto wraz z Zamkiem Królewskim zostało wpisane na Światową Listę Dziedzictwa UNESCO, stając się przykładem niezwykle udanej, wiernej rekonstrukcji.